1
Год пасьляваенны. Год работны.
Шчэ з руін ня выветрыўся дым,
А на танцах, звыклыя да поту,
Кірзачы і хромавыя боты
Рэжуць полькі
крокам страявым.
Год надзейны. Год пасьляваенны.
Шчэ падлікі страт не паіменныя –
I маўчаць хатынскія званы,
І да мёртвых –
літара за літарай
З плачам, галашэньнямі, малітвамі –
Пісьмы йдуць
На той канец
Вайны.
Год пасьляваенны. Год гаротны.
Шчэ жыцьцё паўзводнае, паротнае,
Хлеб па картках і па картках соль,
I людзей – хоць ёсьць таварыш Сталін,
Хоць перамаглі і адстаялі –
Аніяк не адпускае боль.
Ён – нібы пад рэйкамі ўзрыўчатка.
2
Касавіца.
Ліпень напачатку.
Не да сьвятаў. Хутка час жніву.
Старшыня пахукаў на пячатку,
Пляснуў па даведцы –
I жыву.
Першы сорт. Пасьляваенны выраб.
Чым прырода апраўдала выбар:
Быць
альбо ня быць мне
на зямлі?
Як неверагодны выйгрыш выпаў?
Бацьку
Снайпер выбіваў – ня выбіў,
Маці ў роў вялі – не давялі.
Вось з вайной
мая прамая сувязь,
Лёсаў і крыві густая сумесь,
Што праз марлю год
не працадзіць.
Памяцьцю сваёй
Я не свабодны:
Сутыкненьне нацый і народаў
Вырашала –
быць мне ці ня быць.
А душа мая
Шукала цела.
3
Быць хацела! Дыхаць ува мне!
Ля траншэй цьвіла рамонкам кволенькім,
Калй дотаў стракатала конікам... –
Не! –
Новенькі,
Бліскучы,
Зь меткай «супер»,
Не зьявіўся – выжыў я насуперак
Вайне.
На прамежжы
Азіі з Эўропай
Як хачу
сьвячу ружовай попай,
Знаць ня знаю пра сваё жыцьцё,
Крэўны сын
Някляева Пракопа,
Стасі Магер
Роднае дзіцё.
4
Трое нас.
Ніводны не забіты.
5
Сорак шосты.
Дасьпявае жыта.
Час вялікіх спраў –
не да малых!..
Нават чарку кінуў недапітай
Схаршыня на хрэсьбінах маіх.
Старшыня – начальнік адмысловы.
Франтавік.
Герой.
Гвардзеец.
Франт.
Казыраў ён нетутэйшым словам
«Факт» –
I парыпваў кабурою новай,
Мэдалямі, сьлепячы, зьвінеў...
Ён сказаў на хрэсьбінах прамову.
Вось што я з прамовы зразумеў:
Факт,
Што набірае моц Радзіма.
Факт,
Што ў нашых ворагаў інфаркт.
Факт,
Што жыта сёлета ўрадзіла.
Нарадзіўся я – таксама
Факт.
Факт яшчэ, што банда паліцаяў
Не дабіта ў Суцькаўскім бары...
«Ды пра паліцаяў – абяцаю», –
Шчоўкнуў старшыня па кабуры.
Той парою
Шчоўкалі заўзята...
6
Ноччу бралі Кабянка Ігната,
Першага бандыта на раён.
Узялі. Вяскоўцам паказалі.
– Ён? – спыталі.
– Гэты, – адказалі.
А сівы Стапуль сказаў:
– Ня ён.
7
Трох красунь-нявестак Стапулёвых
На суках таполевых, вясновых
Весела
Ігнат павесіў быў:
Першую – бо мела кроў чужую,
Бо хавала першую –
другую,
Трэйцюю... –
Бо троіцу любіў.
Зь імі побач, на суках кляновых
Трох сыноў-асілкаў Стапулёвых
Кабянкова банда падняла:
Першага – бо выкраў вартавога,
Бо ня выдаў першага –
другога,
Трэйцяга... –
Каб троіца была.
Тры начы і дні гайдаў іх вецер...
8
Ці на вецьці ружавее квецень,
Ці лісты асеньнія ляцяць, –
Гэтыя тры клёны,
Тры таполі
Дзень і ноч на Стапулёвым полі
Шэпчуцца,
Калышуцца,
Шумяць.
9
А Стапуль сваё:
– Ня ён. Ня гэты.
10
Сорак шосты.
На зыходзе лета.
Сад. Калыска. Вечар.
Ля вульля
Падаюць самлелыя ранеты.
Роіцца натоўп ля сельсавета.
Суд сягоньня.
Судзяць Стапуля.
Суд у фрэнчах.
Хросны мой за сьведку.
Ён суду паказвае даведку
Зь дзірачкай ад кулі на ражку.
Холадна ў прасьцяг глядзіць ахова.
Кожнае тут сказанае слова
З хаты ў хату йдзе па ланцужку.
11
СУД
Пратакольны запіс
Хросны (то запнецца, то саб’ецца):
– Па законах новых, па савецкіх
Я панёс малога ў сельсавет.
Г о л а с
Мог і без малога.
X р о с н ы
Дык ня ведаў.
Думаў, як хрысьціць...
С у д
Адзін?
X р о с н ы
З суседам.
С у д
Стась Стапуль сваяк вам?
X р о с н ы
Так, сусед.
С у д
Дык сусед або сваяк?
Г о л а с
Суседзі.
Х р о с н ы
Старшыні няма.
«Чакайце, едзе...»
А ў мяне і час быў, як знарок.
Ну, сядзім.
Чакаем. Словы доім...
С у д
Што?
X р о с н ы
Гамонім. Уваходзяць двое:
Старшыня і гэны...
Кабянок.
С у д
Без канвою?
X р о с н ы
Той пасьля заскочыў.
Старшыня счарнелы –
нават вочы
Быццам з галавешкамі на дне.
Кажа: «Факт. Пазналі гада дома».
Я кажу: «Дык чалавек вядомы».
А Стапуль як ёсьць упёрся:
«Не».
Старшыня ўдыбкі – і на старога:
«Пакажы мне Кабянка другога!
Ворага шкадуеш, маць тваю!..»
С у д
Далікатней...
Тут жанчыны, дзеці.
С т а п у л ь
Прызнаю ўсё існае на сьвеце.
У зьвярах людзей не прызнаю.
X р о с н ы
От, сказаў ён так – і я паверыў.
С у д
Дзе Стапуль сякеру ўзяў?
X р о с н ы
Сякеру?..
Каля печы, мусіць... Каля дроў.
Г о л а с
Сам прынёс!
Якія летам дровы!
X р о с н ы
Кабянок жа гэны – зьвер здаровы.
С т а п у л ь
Безь сякеры нельга ля звяроў.
С у д
Так. Далей?
X р о с н ы
Ён кінуўся на Гната.
С у д
Хто?
X р о с н ы
Стапуль.
С у д
А вы?
X р о с н ы
Я вінаваты.
За руку схапіў:
«Чакай, сусед!»
Старшыня адразу зь пісталетам;
Кабянок – убок,
і скок... і гэта:
Выбіў старшынёвы пісталет.
З крыку і дзіця загаласіла.
Кабянок, нячыстая ён сіла,
Цэліцца ў яго:
«Хто зробіць крок...»
Я яму: «Ігнат, пабойся Бога...»
Старшыня загарадзіў малога.
Кабянок націснуў на курок.
I тады Стапуль яго
сякерай...
Тут ужо набеглі...
Насьцеж дзьверы...
Выскачыў з малым я –
ледзь стаю...
С т а п у л ь
Вінаваты ў старшынёвай сьмерці...
Прызнаю ўсё існае на сьвеце.
У зьвярах людзей
Не прызнаю.
Г о л а с
А даведка?
X р о с н ы
Ды была гатова:
Вось, знайшлі ў кішэні старшынёвай..
Нічыёй паперка стала б, каб...
12
Мне даведку тую не вярнулі;
Падшывалі –
Шчэ адну праткнулі
Дзірачку,
такую ж, як ад кулі,
Там якраз, дзе прыназоўнік «аб».
13
Зноў шумяць
Тры клёны,
Тры таполі.
Зноў бяда на Стапулёвым полі.
Хата сьсірацелая гарыць.
Год пасьляваенны. Год суровы.
Шэпча вёска Стапулёвы словы.
Я яшчэ вучуся гаварыць.
Я пакуль ня ведаю, што лёсам
Зьвязаны з сусьветам,
Што за лесам
Столькі вышыні і шырыні,
I што ўсім
жыцьцю я абавязаны,
А яно, як сноп той, перавязана
Перавяслам лёсу старшыні.
14
...Я аднойчы ўстану сярод ночы
I зусім спакойна гляну ў вочы
Горкай,
перакручанай,
сірочай
Стапулёвай праўдзе. I мане.
А пакуль жыву, нібы ў разьведцы:
Кабянок скрозь дзірачку ў даведцы
Зь пісталета цэліцца ў мяне.
