Рэцэнзія на кнігу вершаў Аксаны Спрынчан «ЖываЯ»

Уражанне ад першага прачытання, дакладней, прагортвання кнігі Аксаны Спрынчан “ЖываЯ” – лірычная гераіня пастаянна ўжывае каву, ставіць крыжыкі і малюе сняжынкі. Аднак адразу ж захацелася і нешта занатоўваць, аналізаваць. Адчуванне таго, што кніга надзвычай цікавая і вартая, пацвердзілася пры другім і трэцім уважлівым прачытанні. Тры лісты выпісаных прыкладаў, але патрачанага часу не шкада – такая кніга адкрываецца ўспрыманню пры кожным звяртанні, прычым узбагачае зноў і зноў.

Тое, што заўважаецца адразу, – незвычайная структура зборніка вершаў. Аксана дае філасофскія анатацыі кожнаму раздзелу ў пачатку кнігі, як быццам бы замест зместу.  

І, дзіва, – ажываюць знакі прыпынку, ствараючы вобраз, думку, разважанне.

Паэтка вельмі мудра падыходзіць да слова, разглядае ўсе яго аспекты – і семантычныя, і фанематычныя, і асабліва графічныя. І справядліва: там, дзе сугучнасць, – новыя асацыяцыі, дзе гульня з формай, – дадаецца візуальнае ўздзеянне. Нібыта маючы мэтай узяць ад графікі слова ўсё магчымае, яна прымушае, не, хутчэй дазваляе літарам скакаць, складвацца, разрываць прастору паперы. Часам прачытанне такіх вершаў вымагае вялікай увагі і прыводзіць да нейкай дваістасці, чытач разгублены – захапляцца ўдалай знаходкай ці прыгледзецца да філасофіі зместу. Можна прапанаваць як выйсце прачытаць кнігу два разы: першы раз як зборнік выдатных вершаў, другі – як паэтычную крыжаванку.  

Аксана задае нямала пытанняў: “А што такое шчасце?”, “Чаму б не жыць на свеце белым?”, “ Сонца ці месяц?”… і не спыняецца ў пошуку адказаў: “шукаю тое, што яшчэ згублю”.

“Двукропкавы” раздзел – не проста пералічэнне і апісанне родных мясцін, асацыяцый, важных падзеяў у жыцці: ад “галінкі, зламанай у Вербніцу” да “Часа і быцця” Хайдэгера. Гэта таксама расстанне, сыход у часе і прасторы, зварот да успамінаў. Таму лагічным завяршэннем раздзелу з’яўляецца хоку-паэма Лысай Гары: “восеньскі сум і жоўтае лісце, мёрзлыя астры і цыганскі дождж”, але па-ранейшаму “над Лысай Гарой свеціць / сузор’е Хоку”.

Шматкроп’е ў “Жывой” не толькі ў адпаведным раздзеле, яно паўсюль, ненавязлівае, як выдых, як паўза, якую чытач запаўняе сваёй думкай. Ланцуг вобразаў “кроплі-людзі-птушкі-пялёсткі-неба”, якія “зрываюцца з даху”, пастаўлена на графічна адасоблены слупок-лесвіцу “нібыта”, а пасля “не кахае”. Гэты верш – як разважанне-заўвага, ідзе пасля “словаў і сноў, якія перасталі прыходзіць”, пасля “расстання з табой” і дажджу і слёз. Няма ні адчаю, ні дэпрэсіі, і нават не туга ў вершах – самота. Завершаная ў сваёй філасафічнасці. Пра гэта ж – і паэма з недасланых вершалістаў, многія з якіх маюць постфактум, хаця, здаецца, галоўнае ўжо сказана.  

“Жыццёвы пароль” аўтарка схавала ў назве кнігі (Жывая Я), у самым аптымістычным складзе “жы”: жыць, ажыны, дажынкі, сняжынка…

Гэты жыццяпіс сапраўды жыццесцвярджальны, хаця паэтка неаднаразова тактоўна і без пафасу і фальшы закранае тэму смерці:

         На Кальварыйскіх могілках вясна.

         Я з крыжыкаў  

         раблю сняжынкі –

         пераствараю смерць

         у снег.

З аднаго боку, настолькі свабодна і шматслоўна разважаць на вечную, але складаную тэму, аўтарцы дазваляе жыццёвы вопыт, асэнсаванне і спасціжэнне асноў, увага да вонкавага і ўнутранага:

         нібыта поўня,

         поўніцай жыву…

         так шмат у жыцці суму,

         так мала празрыстасці…

         Я з тых часоў,  

         дзе ўсе жывыя.

         Я ў часе тым,

         дзе шмат паўмёртвых.

Такі пастаянны зварот да ўспамінаў, мінулага, гісторыі сваёй і свайго народу.

Нават будзённыя назіранні ў вершах тыя, дзе чалавек або істота рыхтуецца да смерці або прыняў яе:

         Раве за лесам карова

         так вусцішна,

         рыхтык забіваць яе

         рыхтуецца нехта чужы.

         Зязюля села  

         ў рукі старой. Год назад

         муж яе памёр.

         Яшчарка ў цэбры  

         плавае. Прыгледзела-

         ся – нежывая.  

У апошнім хоку назіранне пераважае над паэтычным адкрыццём.

У адносінах да жыцця – і характар, і пазіцыя лірычнай гераіні:

         (…) не спяваю паводле нотаў

         ніводнага імгнення жыцця.

         У найбанальнейшых рыфмах –

         глыбокі верлібр жыцця.

Там, дзе смерць, знаходзім… вясну:

         Лісточкі распускаюцца

         і новыя крыжы…

         …снег (…), памёршы ўраз,

         народзіць новую вясну.

Таму што смерць – пачатак новага жыцця:

         …ведаю, што ветах мой настане,

         як толькі прыйдзе час

         свяціць маладзіку…

З другога боку, у “дыялог” “жыццё-смерць” урываецца каханне (ці смерць кахання?):

         я дажыла

         ў тваім жыцці –

         святкуй дажынкі

         спасцігаючы (…) жыццё, як каханне

І, пэўна, пачуццё любові і кахання, нараджае парадаксальнае сцвярджэнне:

         я так люблю жыццё,  

         што паміраць не страшна.

Парадокс з’яўляецца ў іншых формах:

         не хапае чужой адсутнасці

         У тваёй рацэ

         камень, што не тоне.

Аўтарка тонка адчувае:

а) мнагазначнасць слова:

         Атрымалася нітка з надрывамі.

         Вельмі рвалася…

         да цябе…

         Ты падаеш надзею мне,

         а жабраку –

         рубель апошні.

б) багацце сінонімаў, блізкіх па значэнні і аднакаранёвых слоў:

         вужакаю, якую ты

         ад страху зблытаў

         са змяёю

Гэта дапамагае будаваць верш, без строгай класічнай формы і рыфмы, а на тонкім, псіхалагічным адчуванні вобразнасці слова.

         Не люблю цябе,  

         не кахаю.

Сінанімічны ланцуг з градацыяй: полымя – сонца – агонь – цяпло

         я апяклася

         горкім ценем самоты,  

         гаркавай магчымасцю шчасця,

         гаркатой халоднага неба…

Галоўная пара кнігі – не “жыццё–смерць”, а, насамрэч, “нябыт–быццё”:

         нябыту сум і гарката быцця

         танцуем быцця тайніцу

Суседнічае з гэтай парай вобраз паўнаты, напоўненасці:

         такое  

         поўнае жыццё

         што вось-вось

         падасца

         перальецца  

         ў нябыт

“Парнасць” вобразаў сустракаецца даволі часта:

         сябры і горы, слова і гарэлка;  

         зрываюць лісце і капелюшы,

         хістаюць цені і дажджы

На “парнасці” пабудаваны верш пра глыбокі верлібр жыцця.

в) фаналагічнае багацце слова (асаблівая ўвага – анафары):

         у дыханні адчаю

         дыханне тваё  

         адчуваю…

         засмечаны свет

         слядамі самоты

         рыхтык забіваць яе

         рыхтуецца (…)

Верш пад літарай “ш”, якая, на першы погляд, не зусім паэтычная і мілагучная, сабрала дастаткова слоў, каб стварыць не адзін вобраз: шэршань, шэрасць, зашэрхласць адзіноты, ашалелая, шашаль, шэдэўральна, шчасце.

         абароненыя Гарою,

         ці аброненыя сасною

         люты не грае на лютні

         шлях шляхотна-крохкі

Падчас фанетыка з’яўляецца ў чыстым выглядзе:  

         выбухны,

         звонкі,

         вуснава-зубны

         зычны гук –  

         найлепш вымаўляецца ў пацалунку.

г) увага да архетыповых вобразаў (камень, крыж…)

д) лексічная напоўненасць, асаблівая разнастайнасць назваў фауны і флоры, многія батанічныя назвы лёгка ўплятаюцца ў канву вершаў, набываюць арыгінальнае пераноснае значэнне:

         гляджу на кветку-матылёк –

         лабелія…

         Палеская краса.

         А я называю –

         сон-траву,  

         якая ведаю

         калыханку сонца,  

         якая верыць

         у сны на вятры…

         пчала беларускае рэўнасці

         папрашу  

         пасадзіць аронію

         між елак і соснаў

         для пеўчых і чорных драздоў

е) пераноснае значэнне слова

         Не ведаю, куды глядзець –

         на мапу радзімак тваіх  

         ці на зорную мапу неба.

ж) паранімічнасць слоў:

         пупышкі на вязе – у чорнай вязі літараў

Такая свабода ў адносінах да слова вядзе да з’яўлення новых формаў слова, новых слоў, арыгінальнага прачытання знаёмага, да нечаканасці рыфмы:

         за-сы-нае,

         за-дачка-е

         рэч-ка-ў-сабе

         жанчыну-ў-сабе

         самоту – са-мной-ты

Часам спалучэнне абстрактных назоўнікаў падаецца ўскладненным для неспрактыкаванага чытача:

         каб потым лёгкасць  

         ізноў засталася

         без цяжарнасці

         твайго працягу…

         дзялюся наканаваннем / несумоўнасці

Удаюцца Аксане і больш аб’ёмныя формы, у якія яна заўсёды дадае нешта сваё, перайначвае: паэма з недасланых вершалістаў, цыкл вершаў “Цяжарнасць і лёгкасць быцця”, хоку-паэма Лысай Гары, Э-дыпціх, Паэма-імкненне.

У апошнім раздзеле аўтарка ўвогуле адмаўляецца ад знакаў прыпынку, нібыта ўзлятае, раствараецца ў вобразах. І – застаецца, роўнай, бруістай крыніцай паэзіі, празрыстай, якая наталяе прагу прыгажосці, якая цікава аздобленая, на якую можна глядзець (і чытаць) бясконца.

Юлія Новік для сайта “Родныя вобразы”.

© сайт “Родныя вобразы”.