На XVI Менскай міжнароднай кніжнай выставе–ярмарке расейскае выдавецтва «Час» прадставіла два цікаўных праекту: збор складанняў Васіля Быкава і чатырохтомнік Святланы Алексиевич. Святлана была госцем выставы, і жадаючых атрымаць яе аўтограф апынулася столькі, што на ўсіх бракавала кніг. Аб творчасьці Сьвятланы заўсёды вялося шмат спрэчак. Тэмы, якія яна бярэ, па азначэнні хваравітыя: жанчыны на вайне, Чарнобыль, Аўганістан, суіцыды... І форма тэкстаў дыскусійная: яе кнігі – хор споведзяў, галасы сведак... Калаж эпохі. Літаратура нон–фикшн, коллажность, мозаичность тэкстаў сёння вельмі востребованны – асабліва з улікам таго, што літаратура перабіраецца ў Інтэрнэт.

– Нядаўна давялося чуць ад так званых «сеткавых пісьменьніц», што ўся літаратура цяпер – у Жывым Часопісе, а калі ў пісьменьніка няма блога, то і пісьменьніка няма...

– Гэта такое суцяшэньне для масс–культуры. Цяпер усе спрабуюць пісаць прозу, вершы, фатаграфуюць... Калі зойдзеш у Інтэрнэт, адразу бачыш бяссэньсіцу слова. Нас жа вучылі, што слова – гэта знак, у ім закладзеная нейкая інфармацыя, гэта кавалачак засвоенага хаосу... А ў Інтэрнэце слова – проста спосаб самарэалізацыі... Калі раней масы патрабавалі роўнасьці, то сёньня яны жадаюць дзеяць. Гэта добра для асобнай асобы. Але для літаратуры гэта проста катастрофа. Адбываецца інфляцыя слова. Час абаяньня пустэчы. У імя чаго пішуць – незразумела... Хоць ёсьць агульнае: геданізм. Дзесьці захавалася яшчэ цікавасьць да ідэй, але галоўнае, чаго жадае сучасны чалавек, – жыць. Езьдзіць па сьвеце, падарожнічаць... І пісаць – нараўне з паездкай у Турцыю і шопінгам.

– Гэта значыць вы лічыце, што культура ў сьвеце геданізму і дабрабыту марнее?

– Трагізм жыцьця – неадхільная рэч. Проста людзі забываюць, што пакута засталася пакутай, што без пачуцьця справядлівасьці гэта ўжо будзе іншы сьвет, што ёсьць нейкая задума нашага жыцьця, якая не вызначаецца тусоўкамі. Ці ёсьць сёньня кнігі, якія адказвалі бы на пытаньне, што з намі адбылося ў апошнія 20 гадоў? Дзе мы апынуліся? Пакуль у літаратуры мы назіраем павярхоўнае ўскопваньне гэтых тэмаў. Усе заняліся спазнаньнем уласнага ўнутранага сьвету. Я разумею, гэта таксама важна – распавядаць аб сваіх любоўных прыгодах, аб тым, што неахвота паміраць... Але нельга жа цалкам адпаўзьці ад свайго часу, рабіць выгляд, што яго не існуе.

– Што ж, эпоха постмадэрнізму, якая накшталт скончылася, але сьлед пакінула, – гэта эпоха адмены каардынат... Філёзаф Ралан Барт вучыў, што сёньня сказаць жанчыне «я кахаю» – ужо сьмешна, таму што гэта гэтулькі раз казалі, і ты можаш толькі цытаваць са спасылкамі на знакамітых папярэднікаў... Усе затуляюцца сьцёбам. Абараняюцца іроніяй...

– Нейкі сэнс зьнікае з нашага жыцьця. Пісуар на выставе ўжо даўно прызнаны шэдэўрам. Крызісныя моманты, падобныя да сёньняшняга, у чалавецтва былі. Сэнс жыцьця і сістэмы каштоўнасьцяў вярталіся пасьля вялікіх узрушэньняў... Гэта былі Першая і Другая сусьветныя войны. Спадзяюся, цяпер мы знойдзем бязбольны спосаб вярнуцца да жыцьцёвых асноваў.

– А вы, уласна, і пішаце аб узрушэньнях. У вашых кнігах чалавек пастаўлены перад экзістэнцыяльным выбарам, у экстрэмальныя акалічнасьці...

– У экстрэмальных сітуацыях чалавек цалкам рэалізуецца. Атрымлівае адказы, для чаго ўсё гэта. Усё тое, што ёсьць нашае жыцьцё. Калі ён сядзіць і сьцёбаецца – гэта не творчасьць. Звычайная разгубленасьць. Мяне папракаюць: у вашых кнігах людзі занадта добра кажуць. А аб такіх рэчах усе людзі вельмі цікава кажуць – аб каханьні, аб сьмерці... Новае веданьне здабываецца коштам пакутаў. Пакуль у нас няма іншых шляхоў. У сьвеце шмат болі. Кажуць, што зараз усе ў пошуках новай формы жыцьця – чалавек нічога не стварае, а проста жыве. Камфортная жывёла. Не думаю, што нам гэтага годзе...

– Значыць, у сьвеце «чалавека камфортнага» літаратура памрэ?

– Адкрыем кнігі старажытных грэкаў, яны таксама пісалі, што вялікія сышлі і пачалася пустэча. Не, літаратура не памірае. Прастора для ўздыму і для падзеньня аднолькава бясконца. Тое, што здавалася калісьці кашмарам, становіцца нормай. Здавалася б, страшна забіць аднаго чалавека... А потым чалавецтва перажыло Асьвенцым. Перажыло ГУЛАГ і Чарнобыль. Як усё гэта зьмясьціць у сябе? Як жыць пасьля гэтага? А чалавек жыве.

– Аднак людзі, якія перажылі страшныя падзеі – вайна, турмы, лягеры, – часта не любяць успамінаць аб гэтым.

– Сталінская сістэма была ідэальна ўладкованая: сёньня ты – кат, заўтра – ахвяра... Усе ў нас адчуваюць сябе ахвярамі. Цяпер я пішу кнігу «Час сэконд–хэнд (канец чырвонага чалавека)» – аб 20 апошніх гадах нашага жыцьця. Што мы жадалі? Што атрымалася? Чаму? Зразумела, што левыя ідэі будуць вяртацца, і не раз. Чалавек яшчэ ў шкуры хадзіў, але ўжо жадаў роўнасьці і справядлівасьці. Я 30 гадоў пішу гэтую гісторыю «чырвонай цывілізацыі» – гісторыю чалавечых пошукаў, як задаволіць справядлівае і шчасьлівае жыцьцё. Працую на прасторы аднаго чалавечага жыцьця. Мая гэраіня, якая падчас вайны была дзіцём, распавядала, што бачыла вайну скрозь гафтачку для гузіка. Ёй было страшна, мама яе зачыніла сваім паліто, калі іх расстрэльвалі... Гэта толькі здаецца, што такі погляд камэрны. На самой справе ён вельмі аб'ёмны. Чалавечае з часам заўсёды ўзбуйняецца, а эпічнае абсыпаецца, як пясок.

– Я ўжо даўно чула аб вашай кнізе аб каханьні...

– А я вельмі доўга пішу кнігі – сем, дзесяць гадоў... Новую кнігу павінен пісаць новы чалавек, з новымі поглядамі, ідэямі, а гэта не нараджаецца кожны год. Я дамагаюся шчыльнага, цьвёрдага тэксту і «высокай тэмпературы». Стварыць такі сьвет сьпехам немагчыма. Для кожнай кнігі я апытваю 400 – 500 чалавек... Праца, як у шахцёраў у цёмнай шахце. Але я – шчасьлівы чалавек таму, што маё жыцьцё супадае з тым, што я раблю. Мне ўсё цікава. Чалавечыя галасы, чалавечыя асобы. Маё вуха ўвесь час зьвернута да вуліцы.

– Чым сёньня можна зьдзівіць які чытае сьвет?

– Як ні дзіўна, сумленнасьцю і шчырасьцю. Так! А яшчэ пачуць новыя гукі, новае суседства слоў, улавіць новыя нюансы і адчуваньні... Павінна быць проста японскае швіва.

– Паміж тым на рынку прабіваецца не гэтулькі літаратура нюансаў, колькі літаратура шоку... Кажуць тое, што не прынята. Вынаходзяць неверагодныя або абразьлівыя тэорыі... Мішэль Уэльбек у «Элементарных часьціцах» разважае аб тым, што чалавек будзе шчасьлівы, толькі калі стане андрогіном, Дэн Браун занадзіў ідэяй, што Ісус быў жанаты... Адны праклінаюць, іншыя кідаюцца чытаць...

– Я б жадала злучыць «новую наіўнасьць» з філязафічнасьцю. Мне жадалася б дабрацца ў слове да спрадвечнасьці рэчаў. Калі чалавек на вайне – мяне цікавіць не пэўная гістарычная падзея, а таямніца вайны. Што адбываецца, калі чалавек застаецца адзін на адзін з думкай, што ён роўны Богу і можа забіць іншага чалавека?

– Як жа беларускай літаратуры прабіцца на сусьветны рынак?

– Быў жа Чынгіз Айтматаў... Быў час лацінаамэрыканскага буму... Ускрайкавыя літаратуры прынеслі ў еўрапейскі выдасканалены мір слова і сюжэту, натуральнасць і метафоричность. Какую–то здагадку аб прыладзе міру. Канкураваць сёння мастак змушаны не ў сваім мирке, а дужацца з хаосам жыцця наогул. Мастак Ілля Карчмоў вельмі добрае сказаў аб постсавецкім мастацтве: «Калі раней мы дужаліся з пачварай і гэтае дужанне надавала нейкі сэнс жыцця, а маленькі чалавек пачуваўся вялікім, то зараз, калі перамаглі пачвару, азірнуўшыся, раптам убачылі, што жыць трэба з пацукамі». Мы апынуліся выкінутыя ў экзістэнцыяльную прастору. Патрэбен не досвед барыкад, а зусім іншы... Проста жыцці. Я думаю, што беларускую культуру чакае шмат выпрабаванняў. У вялікай прасторы нам будзе вельмі халодна і няўтульна. Маецца быць яшчэ шмат культурнай працы...

– Нядаўна пачула ад аднаго пісьменьніка адказ на пытаньне, чаму не з'яўляюцца ў сучаснай літаратуры шэдэўры: «А можа, яны ўжо ёсьць, проста мы гэтага не ведаем?»

– Я не экспэрт па шэдэўрах... Шэдэўры рэдкія, тое, што сёньня шэдэўр, заўтра неабавязкова будзе такім лічыцца... Скажыце мне, дзе ўся наша савецкая літаратура? А вось нядаўна перачытала «Млечныя шлях» Кузьмы Чорнага – ёсьць проста касьмічныя кавалкі... Не трэба блытаць інфармацыю і таямніцу. Памятаю, як для кнігі аб каханьні мне патрэбна была гісторыя аб гета, паехала ў Кіеў, у фонд Спілбэрга, які займаецца зборам матэрыялаў аб Халакосьце. Выдаткавала чатыры дні на вывучэньне споведзяў... Я знайшла ў іх усяго некалькі, але ўзрушаючых фразаў. Чалавек можа перажыць, але гэтае перажытае (самае страшнае) часьцей за ўсё зьнікае разам зь ім. Ён не можа гэта перадаць. А сёньня асабліва, калі сьвет занадта хутка рухаецца. Наша душа... нашыя пачуцьці не пасьпяваюць за ім.

– Гэта значыць гісторыя падмяняецца ўспамінам?

– Я маю справу з памяцьцю... З далікатнай і ранімай прыладай. Адну гісторыю вам распавядзе шчасьлівы чалавек, іншую – нешчасьлівы, хоць прамова будзе ісьці аб адным і тым жа падзеі. Аднойчы пры мне мужчына і жанчына ўспаміналі аб сваім каханьні. Яна распавядала, а ён дзівіўся, нічога ўжо не памятаў: «Так? Я поўз па вадасьцёкавай трубе, у вакно? Вар'ят...» Яна кажа: «Мала таго, што поўз, ты жа яшчэ з букетам у руках поўз!» – «Ну, два разы вар'ят...» Між іншым, кнігу аб каханьні мне цяжэй пісаць, чым аб вайне, асабліва сёньня. Што такое каханьне? Каханьне дадзена нам у суцяшэньне, каб не страшна было паміраць, – гэта мая формула. Ціцыян намаляваў багатага купца, але адмовіўся прадаць яму партрэт. Купец упрошваў: «Але ж гэта я намаляваны!» «Не. Гэта – я і ты», – адказаў мастак. Так і ў мяне. Я ствараю свой вобраз  часу. Занадта доўга мы жылі ў сьвеце, дзе заўсёды штосьці больш за чалавека. Больш за нашае адзінае жыцьцё. А няўжо можа быць нешта больш?

Фота ІТАР-ТАСС.

http://sb.by/post/83458/