– Паважаная спадарыня Натальля, напачатку дазвольце павіншаваць Вас ад імя чытачоў і сяброў рэдакцыі «Нівы» з Вашым юбілеем. Жыцьцёвы лёс закінуў быў Вас на нейкі час і ў наш Беласток.

– Так, у 1941 годзе, пасьля таго, як вызвалілі мяне з Казахстана, працавала я два месяцы ў абласной газэце ў Беластоку, але ейнага загалоўка не памятаю. У Беластоку жыў тады і Танк, аднак у газэце ён рэдка бываў, бо ўвесь час раз’язджаў, займаўся арганізацыйнай дзейнасьцю.

Аж тут пачалася новая вайна, бальшавікі ўцякалі, наступалі немцы. Я прайшла тады пехатою зь Беластока на Валожыншчыну, скуль паходзіў мой нябожчык муж (гэта каля 400 кілямэтраў). Нагледзелася я тады на розныя жахі – тысячы людзей у дарозе, бомбы, выбухі, сьмерць... Я ўжо не магла пісаць так, як раней:

         Нібы жоўтая восень, стаю над жыцьцём

         І гляджу на яго, хоць навокал – змаганьне.

         Мае вершы – над сонным балотам трысьцё,

         Й мгла сівая асеньняга раньня...

                        («Маладым паэтам», 1936, Равіч)

Бо ж сапраўды, я раней сапраўднага жыцьця не ведала. Жыла ў параўнаўча добрых умовах, мела мужа, двое дзяцей, ніколі раней не была ні галоднай, ні бяздомнай. А тут давялося сустрэцца з такімі жахамі! Мне сярод натоўпаў уцекачоў здавалася, што засталася я адна-адзінюткая, бездапаможная ў сьвеце. I неяк згінуў тады ўвесь страх, спатканьня твар у твар з вайною я ўжо не баялася. Таму ў адным зь вершаў я пісала:

         Лёс мне казаў сяньня быць амазонкай,

         Меч даў у рукі, а сэрцу адвагу...  

                        («Сьмела, наперад», 1944, Менск)

– Але якраз у Вашай творчасьці амаль адсутнічаюць апісаньні асабістых, выключна вашых перажываньняў.

– Я ніколі не лічыла сябе нечым выключным. I ў той цяжкі час я была часьцінкай народа, я цярпела не болей, чымсьці тысячы іншых людзей. Таму я, лічу, не магла замкнуцца толькі ў сабе і пісаць адно пра асабістае.

Думаю, што ўсе мы тады адчувалі супольнасьць справы. Гляньце на нас, тых, што апынуліся ў Амэрыцы, на эміграцыі. Якім бы цяжкім ні было жыцьцё пры немцах, мы і ў тагачасных умовах стараліся зрабіць як найбольш. Мы змагаліся за адчыненьне беларускіх школаў, стваралі тэатар, адным словам, арганізавалі сваё беларускае культурнае жыцьцё. Людзі галадалі, шмат чаго не ставала, але ж трэба было неяк жыць. Усе мы імкнуліся будаваць Беларусь!

– Ці той дух зарадзіўся ў Вас у часе нямецкай акупацыі, ці жыў ён ужо і раней?

– У нас, у Заходняй Беларусі, я лічу, што масавы адраджэнскі рух, абуджэньне сьвядомасьці ў народзе, вялікі ўздым наступіў яшчэ ў час Грамады. Потым палякі Грамаду задушылі, усё зноў пачало паступова заміраць. І вось, з прыходам немцаў, мы наважыліся яшчэ раз спрабаваць. I гэты дух у бальшыні з нас ужо не згас і дагэтуль.

Калі зьбярэцца нас тут хаця некалькі чалавек, мы дыскутуем, сьпяваем беларускія песьні і адчуваем, што мы – народ, нармальнае грамадства. А ў Менску бяда, людзі нават па-беларуску не гавораць.

– Які пэрыяд у сваім жыцьці лічыце найважнейшым, што са свае творчасьці найбольш цэніце?

– Ведаеце, я неяк пра сваю творчасьць раней не думала ў катэгорыях мастацкае вартасьці. Не аналізавала яе. Прыходзілі ў галаву нейкія вобразы, я іх і запісвала. Праўда, бальшыню сваіх вершаў я пісала, як кажуць, «па натхненьню», але калі патрэбны былі песьні для нашых жаўнераў, для СБМа, скаўтаў, – іх я гэтаксама пісала. Толькі потым, перачытваючы іх нанава, я адчувала, ці напісала я сапраўды добры верш. Для прыкладу, песня «У гушчарах» пачала мне падабацца, калі яе ўжо масава сьпявалі. Падабаліся вершы народу – пачынала і я іх любіць.

Перакладала я таксама і шмат рэлігійных песьняў, калядак, твораў для тэатра. Памятаю, у менскім тэатры ставілася драма Гэрхарта Гаўптмана «Затонуты звон», якая мне вельмі падабалася і пра якую апошнім часам крыху забыліся.

Паэзія як быццам была маім ратункам, заглушала тую кашмарную рэчаіснасьць, у якой мы змушаныя былі жыць. Па ўсёй Беларусі ішло змаганьне між немцамі і савецкімі партызанамі, а цярпеў ад гэтага наш народ. Потым пачалі гарэць нашы вёскі. Жахі гэтыя я апісала як магла ў паэме «Зьнічы».

У часе мае працы ў менскай «Беларускай газэце» знайшлі міну – о так, як ад мяне да вас – за пяць хвілін перад тым, як мела яна ўзарвацца. I каб яна ўзарвалася, ад мяне нічога не засталося б. Відаць, памерці мне тады не было суджана. Таксама ці раз вярталася я з працы позьнім вечарам. Іду адна пасярод руін, пра якія гаварылі, што там хаваліся партызаны. I таксама нічога благога мне неяк не сталася. Перад вайною я б ніколі не наважылася на нешта такое. Так, сапраўды тады «лёс мне казаў быць амазонкай».

Вось таму я і лічу, што найбольш вартасныя мае творы – гэта творы ваеннага часу. Тады, як ніколі ні раней, ні пазьней, я адчувала сябе адной, хоць і маленькай, часткай нашага шматпакутнага беларускага народа.

– Хто зь людзей, зь якімі даводзілася Вам тады супрацоўнічаць, запамятаўся Вам найлепш?

– Найбольш супрацоўнічала я з кампазытарам Міколам Куліковічам, зь якім мы супольна рыхтавалі опэры. Найлепшымі зь іх я лічу «Усяслаў Чарадзей» і «Лясное возера». Што датычыць маіх сяброў па пяру, пайбольш цаніла я Алеся Салаўя. На маю думку, гэта быў вельмі здольны малады паэт. Быў яшчэ адзін таленавіты паэт, якога я цаніла, – Лявон Случчанін.

– Ці пазьнейшае Ваша жыцьцё і творчасьць лічыце натуральным працягам таго, што распачалі ў час вайны?

– Так. Хаця і ў Нямеччыне, і ў Амэрыцы жылося нялёгка, але я ніколі не кідалася ў роспач. Калі мы сюды прыехалі – не так, як сёньняшнія эмігранты, якія адразу патрабуюць дапамогі, – мы нічога ад нікога не патрабавалі. Кожны з нас браўся за любую працу, якая яму траплялася, каб хутчэй стаць незалежным, каб нічога нікому не быць вінаватым. Я трапіла на кансэрвную фабрыку. Не скажу, каб праца была надта прыемная, салёная вадкасьць раз’ядала скуру на руках, але неяк пра гэта не думалася. Потым перайшла я на фабрыку цукерак, ну там было ўжо крыху лягчэй. А найдаўжэй працавала я на трыкатажнай фабрыцы, дзе мы вязалі сьвітары.

– Працавалі Вы таксама на Радыё «Свабода».

– Апошнія некалькі год перад выхадам на пэнсію. Ну, там было ўжо зусім лёгка. Пісала я там пераважна скрыпты пра розныя беларускія культурныя падзеі ў Амэрыцы. Але гэта было, так сказаць, ужо «пад старасьць». Наогул жа я ніколі не цуралася ніякай працы. Вы мяне маглі б паставіць дзе заўгодна, хоць капаць бульбу, хоць што-небудзь іншае рабіць – я ўсё рабіла з задавальненьнем. Як казалі саветы, «вкалывала честно».

Вось, як бачыце, я – хоць і паэт – самы звычайны чалавек, частка грамадства, частка майго народа. А ў тым, што хтосьці становіцца творцам, ці то паэтам, ці мастаком, ці кампазытарам – вялікая загадка. Часта бывала, што пасьля цэлага дня на фабрыцы вярталася я дахаты падземкай, а ў галаве паўставалі нейкія вобразы, паяўляліся абрыўкі сказаў, нараджаліся вершы. Таксама ўначы. Я нават клала каля ложка кавалак паперы і алавік, каб, прачнуўшыся, пакуль засну зноў, злавіць гэтыя вобразы, каб не ўпусьціць іх. Паэтычная творчасьць – гэта, паўтараю, нейкая загадка, якой я растлумачыць не бяруся.

– Сардэчна дзякую Вам за размову. Жадаю ўсяго найлепшага, перш за ўсё моцнага здароўя і новых творчых дасягненьняў. Што б Вы, на заканчэньне, параілі маладым беларусам?

– Я падрабязна не ведаю ўмоваў, у якіх даводзіцца ім сёньня тварыць. Я жадаю ім аднаго – шчырага жаданьня будаваць шчасьлівую будучыню свае Бацькаўшчыны.

Гутарыў Мікола Ваўранюк.

Беларуская газэта «Ніва», Беласток (Польшча).